تبلیغات
راهنمای جاذبه های طبیعی و فرهنگی اصفهان - سوخت معرق چرم ، هنری اصفهانی که نیازمند توجه و رشد است
 
راهنمای جاذبه های طبیعی و فرهنگی اصفهان
ارائه اطلاعات و عکس و فیلم در باره جاذبه های طبیعی و فرهنگی اصفهان
                                                        

گالری ، فیلم و اطلاعات

سوخت معرق پوست ( چرم )، کمال هنر ایرانی


یکی از هنرهای سنتی بسیار زیبای اصفهان که در حقیقت مجموعه چندین هنر ارزشمند است، هنر"سوخت معرق پوست" نامیده می شود.

مبداء هنر سوخت بطور دقیق در تاریخ مشخص نیست ولی رواج این هنر در عهد امیر‌تیمور گوركانی بود ، چرا كه امیر به این هنر علاقه بسیار داشت و هنرمندان سوخت‌كار را صله می‌داد و گرامی می‌داشت.

دوران صفویه یكی دیگر از اوج‌های درخشان هنر سوخت است. در این دوره مینیاتور نیز كمال بی‌سابقه‌ای یافته بود و این نشانه نزدیكی بسیار این دو هنر است. سوخت مدتی راه انحطاط پیمود و مجدداً رونق یافت. 

بعضی هنر سوخت را هنر ده گانه نامیده اند و آن را کمال هنر می دانند زیرا این هنر، احتیاج به تسلط ومهارت در چندین رشته متفاوت را دارد از جمله تهیه پوست، طراحی، الوان سازی، معرق کاری، منبت کاری، تذهیب، تشعیر، خوشنویسی، طلااندازی، صحافی. این هنر بسیار ناشناخته و در حال فراموشی است و امروزه اشخاصی که با این هنر آشنایی دارند انگشت شمارند.

تهیه کار سوخت پوست منحصر به ایران است و در حال حاضر به جز اصفهان ، هنر سوخت معرق چرم با روش های نوین در شهرهای دیگر هم در حال گسترش می باشد .

پیشینه هنر سوخت معرق ازپیش از دوره تیموریان و بیشتر با استفاده از اشکال هندسی رایج بود، اما در زمان تیموریان با احداث فرهنگستانی در هرات به دست بایسنقر میرزا، استفاده از مینیاتور و هنرهای دیگر نیزمعمول شد. هنرسوخت در دوره صفویه، به دلیل انتقال پایتخت، ازهرات به اصفهان منتقل می شود واین زمانی است که هنر سوخت به اوج شکوفایی خود می رسد، سپس از اصفهان به خاندان گورگانی در هند و عثمانی در قسطنطنیه منتقل می شود.

در دوره صفویه به دلیل ذوق هنرمندان ایرانی، هنر تشعیر، تذهیب و نگارگری هم در سوخت معرق به کار گرفته شد و تا این زمان، آنچه که کار می شد بر روی جلد، به خصوص جلد قران بود. این روند تا حدود سال 1300 هجری شمسی ادامه داشت که در این دوره، تحول بسیار بزرگی در هنر سوخت معرق بوجود آمد.

این تحول شگرف به وسیله مرحوم استاد میر محمد معلم خوشنویس و مرحوم استاد تقی کلباسی بنیان گذاری شد و از این پس، این هنر، علاوه بر جلدهای قران و کتابهای نفیس در تهیه تابلو نیز به کار گرفته شد.


وجه تسمیه علت نامگذاری این هنر رامی توان به دو دلیل دانست:

 1- استفاده از رنگ های تیره، غیر شفاف و تلخ

2- در این هنر، برای انتقال نقش به پوست، قالب را داغ می کنند و با گذاشتن آن بر پوست، در واقع پوست را می سوزانند که به رنگ قهوه ای سوخته در می آید و به همین جهت آن را سوخته می نامند. (روش صنعتی)

در قبل از دوره تیموری تذهیب فقط به صورت اشکال هندسی دیده می شد. پس از آن تذهیب خود را در چنگ های اسلیمی و گردش های ختایی نشان داد و گهگاه از اشکال رسم و نقوش هندسی و گره نیز استفاده شد.

اصولاً « سوخت » هنر دشواری‌ست ، نه‌تنها دشوار بسیار وقت‌گیر است. به همین جهت در گذشته نیز تعداد هنرمندان سوخت‌كار همیشه معدود بوده‌است. اغلب یك اثر سوخت را تعدادی از هنرمندان رشته‌های مختلف بطور مشترك انجام می‌دادند ، یعنی یك گروه هنری مركب از استادان خط ، تشعیر ، تذهیب و مینیاتور هر یك كار قسمتی از یك تابلو سوخت را به عهده می‌گرفتند. چنین بود كه در قدیم « سوخت » را كمال هنرها می‌دانستند و آثار سوخت پرارزش‌ترین كارهای هنری بود.

روش کار سوخت نگاری

« سوخت » بیش از همه با « مینیاتور » قرابت دارد ، اما هنرمند سوخت‌كار ناگزیر است كه در زمینه « تذهیب » و « خط » و گاه « تشعیر » نیز از مهارت فوق‌العاده‌ای برخوردار باشد.

مینیاتور طراحی و نقش است ، اما « سوخت » را روی پوست آهو طراحی می‌كنند و آنگاه می‌برند و روی زمینه‌ای از پوست میشن و تیماج می‌چسبانند. برای ترسیم خطوط در طراحی سوخت ، بیشتر از آب طلا استفاده می‌كنند. نه طلای معمولی ، از طلای پرورده. نخست طلا را طوری آتش می‌دهند كه مثل موم نرم شود ، بعد فلز گداخته را لای پوست می‌پیچند و به داروهای شیمیائی مخصوص می‌آمیزند. آنگاه نوبت نرم‌كردن طلاست. باید آنقدر چكش بخورد و كوبیده شود تا وقتی طلا به این حالت نرسد ، برای كار « سوخت » آماده نیست. پروردن طلا مدت مدیدی وقت می‌گیرد و پس از آن طلا برای نقش و طرح سوخت مهیا می‌گردد. تازه هر نوع طلا برای این كار مناسب نیست. در گذشته سكه‌های طلا مورد استفاده بود ، اما اینك كه این سكه‌ها صورت عتیقه یافته ، از شمش طلای لندنی برای آبرنگ نقشهای سوخت استفاده می‌شود.

تشعیر در سوخت نگاری

تشعیر از شعر به معنای "مو" گرفته شده است. در تشعیر خطوطی به نازکی و ظرافت یک مو به کار می رود (که علت نام گذاری این هنر است). تشعیر با نقوش گیاهی و جانوری مانند گل و مرغ، آهو، شیر، ببر و ابرسازی همراه است. در تشعیر از طلا و یا رنگ استفاده می شود به این ترتیب که اگر زمینه کار با رنگ تیره و تلخ باشد معمولاً از طلا و اگر زمینه کار باز باشد تنها از یک تک رنگ، مثلاً لاجورد، یا سفید آب، یا امری و یا اخری استفاده می شود.

خوشنویسی در سوخت نگاری

درتابلو سوخت معمولاً از خطوط نسخ، ثلث و نستعلیق استفاده می شود.

طلااندازی

آنچه به تابلوی سوخت جلوه خاص می بخشد به کاربردن طلا در آن است. برای این کار بایستی طلای ناب، با صرف وقت و دقت زیادی تهیه و استفاده گردد.

قلم گیری در سوخت نگاری

قلم گیری و اجرای جزییات طرح قلم گیری مرحله پایانی کار سوخت محسوب می شود. به این ترتیب که بین نقوش، دورگیری و قلم زنی صورت می گیرد تا بیننده متوجه برش و معرق کاری نقوش نشود و آن را یکپارچه تصورنماید.

پیشکسوتان هنر سوخت معرق پوست به دلیل سختی و مشقت کار سوخت و زمان بر بودن هنر سوخت، تعداد هنرمندان سوخت کار محدود بوده است با این حال از اساتید مسلم این هنرمی توان از استاد میرمحمد معلم خوشنویس اصفهانی واستاد تقی کلباسی (کرباسی) نام برد. از شاگردان استاد میرمحمد معلم خوشنویس می توان به استاد حسین وعلی خوشنویس زاده (فرزند و نوه استاد)، واز شاگردان استاد تقی کلباسی می توان به استاد حسین ختایی و دختر مرحوم ایشان خانم عفت ختایی اشاره نمود. استاد علی خوشنویس زاده تنها بازمانده هنرمند نسل سومی سوخت معرق است که این هنر را نزد پدر فراگرفته است.

سوخت معرق پوست، کمال هنر ایرانی
پیشینه هنر سوخت معرق
در صدر اسلام برای حفظ آیات قرآن كه روی پوست یا كاغذ نوشته می‌شد آن را بین 2 تخته چوب نگهداری می‌كردند
در آن زمان اعرابی كه قومیت ایرانی داشتند برای تزئین جلد كتاب‌های قرآن، هنری به نام سوخت معرق را پدید آوردند. در حقیقت هنر سوخت معرق یك هنر اسلامی- ایرانی است. چرا كه در آن بیش از 10 هنر شامل طراحی، نقاشی، معرق‌كاری، برجسته كاری روی پوست، تذهیب، تشعیر، خوشنویسی، طلاكاری و صحافی استفاده می‌شود.
به‌دلیل سختی و مشقت كار سوخت و زمان بر بودن هنر سوخت تعداد هنرمندان سوخت كار محدود بوده است. به طوری كه تنها از شاگردان مرحوم استاد میرمحمد معلم خوشنویس می‌توان به استاد حسین و علی خوشنویس زاده و از شاگردان آقاتقی كرباسی مرحوم استاد حسین ختایی و مرحوم خانم عفت ختایی را نام برد.
استاد علی خوشنویس‌زاده تنها بازمانده هنرمند نسل سومی سوخت معرق است كه این هنر را نزد پدر فراگرفته است. هنرمندی كه در نوجوانی از محضر اساتیدی چون حسین بهزاد، محمد تجویدی، حسین زرین خط، نقاشی و خوشنویسی را فرا گرفت.
علی خوشنویس‌زاده در راستای اجرای اهداف و وظایف اسلامی و ملی در مورد احیا و معرفی این هنر اصیل و ارزشمند تاكنون اقدامات فراوانی كرده است. آنچنانكه وی قصد دارد با تالیف كتابی با عنوان پیدایش و سیر تحول و تكامل هنر سوخت معرق كه شامل بخش‌هایی با عنوان مقدمه، اجرای هنر سوخت معرق، شرح احوال آثار و معرفی اساتید و هنرمندان طی ادوار مختلف، شرح آثار مجموعه شخصی و فصلی با عنوان هنر طلاكوب، نقره‌كوب، رنگسازی، كاغذسازی، زرافشانی قطعات و مرقعات و هنر متن و حاشیه است. زمینه معرفی این هنر را برای هنرمندان جوان فراهم كند.
خوشنویس‌زاده می‌گوید: با صنعتی شدن زندگی روزمره هنرهای این گونه در حال نابودی است و لازم است تا مسئولان در جهت حمایت از هنرمندان تلاش وهمت بیشتری كنند. یكی از اقدامات مناسب سازمان میراث فرهنگی صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان در راستای حفظ این هنر اسلامی ایرانی برگزاری دوره های كلاس آموزشی برای آموزش هنر سوخت معرق به علاقمندان و هنرجویان این هنر است.
هنر سوخت معرق یكی از گرانمایه‌ترین هنرهای ایرانی است چرا كه تركیبی از مجموع زیباترین هنرهاست و به همین دلیل در قدیم سوخت را كمال هنر می‌دانستند. استاد علی خوشنویس‌زاده می‌گوید: هنر سوخت معرق، كار دشواری است و حداقل اگر 2 نفر از 10 هنرجویی شركت كننده موفق شوند این دوره را با موفقیت بگذرانند. جای امیدواری است هر چند هنرجویان با پشت كار فراوانی فعالیت می‌كنند و امیدوارم تعداد بیشتری بتواند در این رشته باقی بماند.
رعنا كلباسی یكی از هنرجویان دوره آموزشی سوخت معرق می‌گوید: برای تهیه ابزار كار خیلی پیگیری كردیم در نهایت مجبور شدیم برای ساخت ابزار به سراغ یكی از آهنگران قدیمی در یكی از روستاهای چهارمحال رفتیم.
وی می‌گوید: هنر سوخت معرق در خانواده ما موروثی بود اما با اختلاف یك نسل این هنر در خانواده فراموش شد، بسیار پیگیر بودم حتی برای یادگیری این هنر سوخت 2 سال را به آموزش هنرهای دیگری چون تذهیب، تشعیر و نگارگری پرداختم.
رسول گندمی
یكی دیگر از هنرجویانی است كه از شهرستان سقز برای یادگیری هنر سوخت معرق به اصفهان می‌آید. او می‌گوید: گمان می‌كردم كه دیگر هیچ هنرمندی در زمینه سوخت معرق فعالیت نمی‌كند اما طی یك سفر به اصفهان متوجه شدم كه استاد خوشنویس زاده به‌عنوان آخرین بازمانده هنر سوخت معرق همچنان در این زمینه فعالیت می‌كند.
پس مصمم شدم هر هفته بیش از هزار كیلومتر راه را طی كرده و در محضر استاد حاضر شوم. گندمی می‌گوید: متأسفانه اصفهان یك دیكشنری بزرگ در زمینه هنرهای سنتی است كه هم هنرجویان و هم اساتید از آن غافل شده‌اند. 
منابع:
مصاحبه با استاد علی خوشنویس زاده از اساتید محترم هنر سوخت در اصفهان
سایت کاخ موزه نیاوران/ نوشته شیده عظیمی
مقاله "خوشنویس زاده هنرمند چیره دست در سوخت" مجله هنر و مردم، دوره 7، شماره 84
مرکز اسناد و مدارک میراث فرهنگی
 hamshahrionline.ir

شیوه های نوین در ترکیب سوخت و معرق چرم ( از سایت  ideh.blog.ir )

'سوخت چرم' : هنری است که به خلق تابلوهای رنگی بسیار ظریف به وسیله تکه های چرم می پردازد . این هنر در تمامی طول تاریخ مخصوص ایران و بطور مخصوص، متمرکز است در شهر هنرآفرین پرور اصفهان.
در این هنر قسمت های مختلف پوست حیواناتی چون آهو ، بز،شتر و .... پس از انجام مراحلی چون : پرزگیری ، دباغی و رنگ آمیزی از طریق تکنیک معرق روی زمینه تابلو قرار می گیرند .
.بنابر آثار موجود این هنر بدواً در دوران صفویه در شهر اصفهان و عمدتا بر روی جلد سازی به اوج شکوفایی خود رسیده است .
در این زمان جلد کتب نفیس خصوصا قرآن به این شیوه تهیه می شده به طوری که تمامی سطح جلد با نقوش برجسته بر روی پوست کار می شده است .
آنچه بدیهی است این است که هنرسوخت چرم اصالتا با جلد سازی آغاز گردیده اما به عنوان یک اثر هنری مستقل و در قالب تابلو تا قبل از سال 1310 شمسی مستنداتی دال بر وجود آن یافت نمی گردد.
در این سال ها کارگاههایی دایر بوده است که کلیه مراحل آماده سازی تابلو که شامل طراحی، تهیه متن و زمینه کار،انتقال طرح به پوست، برش و نصب قطعات، قلم گیری و پرداز تکه های چرم، برجسته کاری و همچنین انجام مراحل تکمیلی مانند طلا کاری ،تذهیب و همچنین آماده سازی و رنگ آمیزی پوست ،که در آن انجام می شده است.رنگ های به کارگرفته شده در تابلوهای سوخت چرم در مقایسه با رنگ های کاربردی در مینیاتور و رنگ روغن به دلیل اینکه در درون پوست نفوذ می کنند و شفافیت خود را از دست می دهند کمی تیره و تاحدی متمایل به قهوه ای است این مساله یکی از علل نامگذاری این شیوه هنری به نام سوخت، می باشد .
وجه تسمیه دیگر برای هنر سوخت چرم مربوط به برجسته کاری است که غالبا در حاشیه تابلو ها و یا بر پشت و روی کتب نفیس از طریق فشار مهره های فلزی گداخته به دو صورت قالبی و دستی انجام می شود. زمینه یا فتن هنر سوخت چرم متشکل از لایه های کاغذی می باشد که بسته به ضخامت مورد نیاز روی هم چسبانده شده و زیر پرس به صورت یک تکه در می آید .کل طرح از طریق پنبه آغشته به گرد ذغال و سوراخهایی بر روی کاغذ پوستی که اطراف طرح ایجاد شده به روی پوست منتقل و سپس اطراف آن به صورت خیلی دقیق و به وسیله ابزار نقش بر ، بریده می شود و بدین ترتیب اجزا مختلف طرح با رنگ های مورد نظر آماده نصب بر روی تابلو می گردد.
.صمغ و سریشم روی تابلو چسبانده شده و سپس با چرمهای بریده شده به وسیله قلمو و رنگ قسمت های مختلف طرح درست شبیه به یک تابلو نگارگری قلمگیری و پرداز می شود.







افشین خلیلی




Subjects : صنایع دستی اصفهان، هنر و هنرمندان اصفهان، 
Tags : کلان شهر اصفهان،
Related Links : تبیان، ایده،




چهارشنبه 3 خرداد 1396 08:14 ب.ظ
Ahaa, its pleasant dialogue on the topic of this paragraph at this place
at this web site, I have read all that, so
at this time me also commenting here.
جمعه 1 اردیبهشت 1396 10:37 ق.ظ
Terrific work! That is the type of information that are meant to
be shared around the net. Shame on the search engines for now not positioning this submit higher!

Come on over and consult with my website . Thanks =)
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر




استفاده از مطالب تنها با ذکر منبع و لینک به صفحه مربوطه مجاز می باشد